HERITAGE BUILDING CONSERVATION IN MALAYSIA

HERITAGE BUILDING CONSERVATION IN MALAYSIA: EXPERIENCE AND CHALLENGES

Assoc. Prof. Dr. Siti Norlizaiha Harun
Universiti Teknologi MARA Perak
Kampus Seri Iskandar

Introduction

Many words may be used to describe the heritage buildings conservation. However what is conservation? Although Malaysia has lots of heritage buildings all over the country but the understanding on practice is vague or unclear. In general, conservation is a technical activity towards historical buildings. It involved physical action to preserve the fabric and material of the heritage buildings. It is a process to prevent decay and the action is aiming to prolong the life of the buildings. Although the meanings quiet easy to understand but in reality conservation always been though as renovation. Wrong perception on conservation makes the public attitude towards local heritage building conservation has remained rather dismal.

In 1986, the adaptive re-use of the Central Market building in Kuala Lumpur has opened the eye of all Malaysian on local heritage building conservation. In accordance with the basic conservation principles of minimum intervention, this wet market built in the 1930s Art-Deco style was successful converted into a colourful handicraft and cultural centre. Central market now is a popular tourist destination in Kuala Lumpur. Since 1990’s until 2000, the government, through the Department of National Heritage has taken several initiatives to protect and conserve the Malaysian heritage buildings. In ten years, more than 30 buildings and monuments has been conserved and restored by the Department of National Heritage. Conservation of Fort Cornwallis, Tengkera Mosque, Kampung Hulu Mosque, Kapitan Kling Mosque, Stadhuys building and others heritage building become highly publicised conservation projects during that time. The constraint and challenges detained was on methodological aspect regarding principle and process of conservation works (Siti Norlizaiha Harun, 1995).

In accordance with the conservation principle, the practice of building conservation should maintain as much as possible the original building structure and fabric. Base to this principle and aims to preserve our national heritage in ‘true nature’ or authentic value, it’s become a major challenge and issue especially in judgment and decision in conservation. In 2000’s, profession Building Conservator and Architect Conservator has been introduced in conservation projects. A Ghafar Ahmad, Siti Norlizaiha Harun, Lawrence Loh, Yahya Ahmad, Rosli Nor and Stephen Boon Thang was among professional that involved and practice actively in heritage building conservation projects in Malaysia. The corporations within professional and Department of National Heritage has flourished conservation field in Malaysia especially in local construction landscape. The experience and guidance from national and international standards such as ICOMOS (International Conservation of Monuments and Sites) in conservation practice also strengthen the procedure and practice of heritage building conservation in Malaysia.

In 7 July 2008, Malacca Historical City and Inner City of George Town has been declare and listed in UNESCO World Heritage List as World Heritage Sites. Since that, conservation of heritage buildings become a main agenda especially in tourism industry whilst in practice, it become a great demand. Publics, professional and scholars becomes more concern and aware to the cultural heritage. The concern is not only on monuments and buildings but also the conservation process and final appearance of the heritage buildings. Conservation of heritage buildings contributes the emotional tiles to the people and the sensitivity towards the past.

This paper will present building conservation practice in Malaysia. It also explains the concept, principle and approach in conservation of heritage buildings.

Heritage and Conservation

Heritage is our past that been preserved for the present and it will be inherited for the future generations. Heritage itself is conceptualized as the meanings attached in the present to the past and is regarded as a knowledge defined within social, political and cultural context (Graham, B. 2002). I pursue the argument by Graham because heritage is knowledge which abstractly or implicitly be proven through the physical evident especially in our environment likes monuments, buildings, streets, landscape includes the activity of people. Old and historical buildings are a symbol of cultural identity and heritage of a certain community of particular. Historic buildings are ones that give us a sense of wonder and make us want to know more about people and culture that produced it (Fielden, 1998). From acknowledging the qualities of buildings, people can relate to and learn about not only the life of their predecessors but also the building innovations made in the past. Innovations can be seen through the architectural style and design, materials and texture also the buildings technique and construction.

The concept of heritage is invariably. UNESCO’s Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage (1972) has defined cultural heritage by the following classifications:

· Monuments: architectural works, works of monumental sculpture and painting, elements or structure of an archeological nature, inscriptions, cave dwellings and combinations of features, which are outstanding universal value from the point of view of history, art or science
· Groups of buildings: groups of separate or connected buildings which, because of their architecture, their homogeneity or their place in the landscape, are of outstanding universal value from the point of view of history, art or science.
· Sites: works of man or the combined works of nature and of man, and areas including archeological sites which are of outstanding universal value from the historical, aesthetic, ethnological or anthropological points of view

In Malaysia context, National Heritage Act 2005, defined heritage as any heritage site, heritage object, underwater cultural heritage or any living person declared as National Heritage (under section 67). Under section 2, heritage definably into two categories:

· Cultural Heritage: includes tangible or intangible form of cultural property, structure or artifact and may include a heritage matter, object, item, artifact, formation structure, performance, dance, song, music that is pertinent to the historical or contemporary way of Malaysians, on or in land or underwater cultural heritage of intangible form but including natural heritage
· Natural Heritage: includes natural feature of any area in Malaysia which may consist of earthly physical or biological formation or group of such formations, geological or physiographical features, mountains, river, stream, rock formation, sea shore or any natural sites of outstanding value from the point of view of nature, science, history conservation or natural beauty including flora and fauna of Malaysia.

According to the Act, Cultural Heritage divided into two aspects which is tangible and intangible form of cultural property. Tangible heritage includes area, monument and buildings. Intangible heritage includes any form of expression, languages, performance, dance, and song, music, martial arts, that may have existed or exist in relation to the heritage of Malaysia.

All potential cultural heritage can be listed and declare as National Heritage property. Under section 67, they are nine (9) criteria for potential heritage buildings can be considered on declaration of National Heritage property:

1. The historical importance, association with or relationship to Malaysian history
2. The good design or aesthetic characteristics
3. The scientific or technical innovation or achievements
4. The social or cultural associations

5. The potential to educate, illustrate or provide further scientific investigation in relation to Malaysian cultural heritage
6. The importance in exhibiting a richness, diversity or unusual integration of features
7. The rarity or uniqueness of the natural heritage, tangible or intangible cultural heritage or 8. underwater cultural heritage
9. The representative nature of a site or object as part of a class or type of a site or object
Any other matter which is relevant to determination of cultural heritage significance.

The potential heritage sites, buildings or object which suits any criteria on declaration of National Heritage has further prospect to be conserved. In 2009, there are 173 cultural heritage have been listed under section 67 as National Heritage. For this reason, it seems that heritage buildings also can be categorized as a limited resource of architectural heritage that can be seen in our built environments. Almost all these buildings, of course, suffer from defect problems, been neglected and deteriorate without proper maintenance.

Conservation Concept and Principle

Conservation is the action taken to prevent decay and manage changes of historical buildings. However what is the concept or method should be taken to conserve heritage buildings? The true concept of conservation is preserving the authenticity of the heritage base on the original or historical evident. Authenticity is a process or desire to reveal the true nature of an object. The United Kingdom Guidance for Practice (UKIC, 1983), defines conservation as ‘the means by which the true nature of an objects is preserved. The true nature of an object includes evidence of its origins, its original construction, the materials of which it is composed and information as to the technology used in manufacture.

How thus concept can be applied or practice in conservation works is quiet difficult to judge. In practice, judgment and decision in conservation is an ethical considerations rather than aesthetical needs. To comply the ‘true nature’ concept and the desire to reveal and preserved the heritage as its original form, the international conservation guidelines and charters such as Venice Charter and Burra Charters (1981) has provide the conservation principle and standard which base on ethical codes. Ethical codes are definable as ‘a series of moral principles or values’ (Caple, 2000). Base on practice in abroad and local, ethical consideration is the best way of achieving the aims of heritage conservation. The codes encourage the conservator and practitioners more respect, understand and appreciate cultural heritage. The basic principles and standards of conservation which contain in international charters are:

i. Careful recording and research before intervention
ii. Minimum alteration of historic fabrics
iii. Minimal risk of significant loss, damage or uncertainty in performance through intervention
iv. Reversibility of interventions
v. Retention of a minimum of the original structure
vi. Distinctive or distinguishable use of new and additional material
vii. Sympathy in interpretation and sympathy in use
viii.Respect for the quality of place
ix. Preference for original material and workmanship
x. Longevity in the finished work

Malaysia is a member of UNESCO’s Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage since 1988. Since that, lot of effort have been done to make sure our National Heritage been preserved accordingly the international charters and achieve the standard of World Cultural Heritage. With the references and guidance of international charters, the aims and goal of all conservation projects is to achieve the authenticity of cultural heritage.

Authenticity in Conservation

When I started my career as a building conservator in 2000, the first thing that was taught by my professor is… “When you enter the historic buildings, you need a taste the home or building as you occupy a while ago… "you need to find the history and stories ... you need to talk to the building, with wood, stone, and all components because from there you know the artisans, time and eventually can make the hypothesis of the past and you do not confuse to restore the building even it has been posted, linked, replaced, exaggerated and treated with a new history because the original components will be talking through the emotions and sense” (Siti Norlizaiha Harun, 2011).

Authenticity is not only the physical return of the building but what is most important is the emotion, memory and the resulting sense when the building is conserved. We try to stay in the transformation of time from the first building constructed, imagined in the minds of the environment when the craftsman constructed the building, the material and environment at every space. Determinations of authenticity are often raised to the history and local stories, whether in buildings itself or communities and the surrounding environment.

How to determine the authenticity? Authenticity is not an easy concept. Each part of a site’s development is authentic in its own right, as a reflection of its time. NARA Document on Authenticity (1994), stress the importance of conservation of cultural heritage must respect and considered in all its forms and historical periods is rooted in the value attributed to the heritage. The conservation of heritage property should meet the test of authenticity in design, material, workmanship & setting.

Design and material is the most an authentic criterion in conservation of heritage building. Design and materials included the architecture styles and construction technique is considered an important value in the building because it brought together the history of the past. In these original design and materials, contained evidence of knowledge which has been gone within time, ideas and the golden era of the heritage buildings.

Conservation Approach

Conservation is an activity taken to prolong the life of historic buildings. It involves various action includes restoration, preservation, reconstruction, rehabilitation and adaptation or any combination. In current practice, the decision to conserve heritage buildings is base on the historical and cultural factors. The uniqueness of the architectural of the historic buildings is considered as historical and cultural contribution. The techniques, methods and material that been use to build and construct the buildings is a main concern in conservation projects. There are three (3) approach that always been apply in conservation of heritage buildings.

i. Restoration

Restoration means the process of accurately recovering the forms and details of structure or part of a structure and its setting, as it appeared at some period in time, by removing the latter work and replacing the missing original work, and includes full restoration which involves both exterior and exterior. Restoration action is appropriate when it is limited to the reassembling of displaced components and the removal accretions. The reassembling of displaced components is appropriate when it is based on respect for original material and authentic documents.

Figure 3: Kedai Mulong Mosque, before and after restoration (2009). The original buildings (left) was a palace hall (balai istana) and located at Kota Bharu, in 1958 have been relocated to Kedai Mulong. The restoration of old mosque was base on historical and physical documentation. The new mosque is compatible with the historic/original character of palace hall.

ii. Preservation
Preservation means aiming to halt further deterioration, decay or state of dilapidation and providing structural safety and well being. Preservation should be carried out only in such a way that evidence of the construction or use of the fabric would not be obscured.


iii. Reconstruction
Reconstruction means the process of accurately reproducing by new construction, the form and detail of vanished structure, or part of it, as it appeared at some period in time and includes full or partial reconstruction. Reconstruction is appropriate only when a site is incomplete, and reconstruction is necessary for its survival and it reveals the cultural significance of the place as a whole.


Conservation Process

The practice of heritage building conservation requires careful attention from building owners, occupiers and the involvement and expertise of various professionals such as town planners, conservation architects, building surveyors, landscape architects, quantity surveyors, specialized engineers, building contractors, archaeologist, art historians and antiquities. They also be supported by other skilled personnel such as craftsmen, biologist, chemist, archeologist and geologist. All this expertise demands a high degree of corporation, teamwork, experience, communication and knowledge of building materials and construction especially when dealing with historic buildings because repair and conservation work is an expensive item to historic buildings. The correct diagnosis of building defects associated with the correct remedial action and the obligations to conservation principles is the only economic basis for successful conservation.

The conservation practice involved three (3) main stages.

1. Documentation and Record
2. Dilapidation Survey and Building Investigation
3. Conservation Works

The basic conservation activities in current practice as shown in diagram 1.

Stage 1: Documentation

Documentation is divided into two stages as follow:

i. Historical research.
Before embarking on any physical interventions in, or design strategy for a potential conservation project it is essential to assemble all the available evidence on the building and/or site that is to be conserved. Original documentation that may be of interest includes:

· Original design drawings.
· Drawings from previous investigations.
· Historical evidence such as old photographs, old maps and old paintings.
· Reports from previous investigation or any historical reports.

Historical research should be conducted well in advance of physical investigation. This allows time for important written, visual, and oral information to be located, transcribed, organized, studied and used for planning the actual works.

ii. Measured drawing.
Measured drawing or ‘as found drawing’ means a set of line drawings that, accurately and in some detail, delineates the subject building in existing condition. The measured drawing will illustrate the interior and exterior of a building including the structural detail. It will also illustrate the defect areas such as cracks in plaster and the missing elements.

Stage 2: Dilapidation Survey and Building Investigation

A dilapidation survey is the practice of identifying and recording building defects through the means of photographic and digital documentation prior to any conservation work. The core of dilapidation survey is the process of walking through a building to gather and record information based on observation of the finished surfaces and any exposed structure. In the practice of building conservation, dilapidation surveys are generally instrumental in regard of the following aspects:

· Understanding the state of building defects
· Determining the causes of the building defects
· Identifying appropriate methods and techniques of building conservation
· Providing reference materials to client, consultants and projects contractors

To be effective, the practice of dilapidation survey should involve a multidisciplinary approach which requires in-depth knowledge in conservation as well as other related fields in order to correctly assess building defects, determine their causes, and proposes restoration methods (A Ghafar Ahmad, 2004).

The historic building and its components should be carefully inventoried prior to taking any action. There are two stages of investigation as follow.

i. Site testing.
Site testing is an action to identify materials and their condition by using instruments. For instance, to monitor the temperature of environment we may use thermometer. The use of this instrument provides greater accuracy than merely feeling whether the room is warm or cool. The site test is a non-destructive test, which is usually based on detection of the physical properties of the wall or exposed surface. Example of site tests available are moisture monitoring, flat-jack, crack monitoring and load test.

ii. Laboratory test.
The material, sometimes have changes from their original composition that cannot be analyzed by using the naked eye. Although the properties of the materials can be identified through the texture, color and moisture, we cannot guess what the original composition is because the material may be too old and they may have already combined with new elements. A sample of material is taken from the defect area. Only the minimum amount required should be removed and a record of removal must be made. They are several types of laboratory tests. It depends on the stage of conservation project such as to identify the original material and the composition of materials if it is a mixture like mortar and plaster, to find the hardness of bricks and to find the level of porosity. Some other examples of laboratory test including microbiological test to identify plant species, dispersion agents and chemical fungicides; the timber test to identify timber species, grading and group strength; the salt test to detect the salt levels and percentage of total irons; and the paint test to classify paint types as well as colour scheme analysis.

Stage 3: Conservation Works

After diagnose the defect of heritage buildings, the conservator will prepare the proposal or method of statement on technique to repair and conserve heritage buildings. Conservation works start with preliminary activity such as cleaning the building surface form dirt and leech; make clear to the surrounding area, cut all the unwanted vegetation and poison it to prevent future root damage; and consolidation the buildings with temporary structure like tent to cover the leaking roof and control the damp admitting to interior space.

The major conservation works will start after preliminary works finished. By doing this, the appearance of old historic building becomes clear and the conservation activities can be manage systematically such as dismantling, removing rotten timber and hack crumble plaster can be done earlier and followed by preservation, restoration, repair and reconstruction activities. The building conservation process start with roof repair and continue with others part of buildings elements. The process is from top to the down of the buildings. Example of building conservation works as follow:

Removal of dirt, fungal and harmful growth on wall and column.
Dismantling roof tiles and storage the salvage.
Cover the roof structure before started restoration works.
Removal of any rotten timber trusses and ceilings.
Reconstruct the central Jack Roof
Laying new clay tiles
Fixing water proofing membrane to roof
Remove and replace the badly decayed timber floor
Hack off the crumble plaster
Re-plastering and painting the wall with lime wash
Reconstruct the collapse and damage column to the original form
Remove and re-pointing loose mortar on the exposed bricks.
Restoring any decayed door, window and fanlights
Laying and fixing new timber floor

All those process and activities are guided and monitored by the guideline and standards from Department of National Heritage. Especially in choice of the materials and technique, it should respect the traditional practice. The use of traditional material like terra cotta roof covering; timber species and grading; mortar for plastering, masonry and brick layering; and buildings colour scheme is main concern and if there is no source of it, the new material must compatible with expression, appearance, texture, scale, colour, materials and form of the original. The reconstruction of missing and damage elements also should respect the original technique and the design must base on historical documentation and compatible with the historic character.

The final stage in conservation process is preparation of final report. The final report is very important document. It contains the whole process of building conservation. This report becomes an importance evidence for future reference on heritage conservation and maintenance. It’s a valuables record of National Heritage property and serves as an essential archival resource for future reference.

Challenges in Conservation Practice

As heritage conservation is seen as a new phenomenon in the local architectural scene, it is imperative to highlight several issues and challenges associated with the conservation project.

i. Conservation plan
The conservation projects need a proper planning. Stage by stage approach base on conservation process is a standard practice. However in practice, the contractor always uncared at dilapidation stage. The decision on conservation sometimes been made without the dilapidation result or base on an assumptions. Rushing on repairing will cause future damage to building’s fabrics. To monitor the insufficient works on conservation, the contractor need to submit the method and technique to conserve and must get the approval from conservator before start the works.

ii. Lack of skill workers and responsibility challenge of conservator
Presently, there are practically lack of laborers and technical experts in conservation methods and techniques. This is the major problem because almost all conservation projects involve both repair and maintenance stages requiring an understanding of and analysis of building defect diagnoses. There is also the question of testing and treating building material, choosing appropriate tools and the methods to conserve the building. Regarding this issues, the responsibility to conservation task is major challenge for conservator. Conservator also acts as project manager, he or she shall strive to attain the highest standards in all aspects of conservation including investigation, treatment, research and documentation.

iii. Choice in material
Despite on the skill workers, the conservation projects also have a problem in getting the original material to reconstruct the buildings. The materials like roof tiles and timber truss was an unlimited sources. The contractor must get the same material to match with the original material. Regardless of this, the challenges is not only to get the original materials but the contractor needs to expert in interpretation of the needs of the project contract - new material is compatible with original and its must been testing on similar strength, texture, scale and form.

iv. Conservation Guidelines for Conservation Works
Appropriate conservation guidelines usually serve as an important tool for the conservator and building contractors. Although National Heritage Act 2005 gives emphasis to the care of listed buildings and declaration of National Heritage, however these regulations need be accompanied with guidelines and technical manual for conservation works.

Conclusion

The conservation of Heritage building requires knowledge and understanding of those resources and the history they represent. Conservation needs a proper management of resources and a systematic procedure on conservation works. The activities in conservation works should therefore be handled with great sensitivity and skills in order to preserve the rare qualities of the buildings materials, architecture and craftsmanship.


References

A Ghafar Ahmad , Nurwati Badarulzaman and Siti Norlizaiha Harun , (2002). ‘Challenges of Colonial Heritage Buildings in Malaysia : 45 years After Independence’ . Paper Presented At International Conference on The Politics Of World Heritage, The University Of North London, United Kingdom, 2-4 September 2002

A Ghafar Ahmad and Siti Norlizaiha Harun , (2002). Conservation and Archaeology of Fort Cornwallis, Penang, Malaysia. Paper presented at International Conference on Science and Technology in Archaeology and Conservation, The Hashemite University, Zarqa, Jordan, 12-18 August 2002

A Ghafar Ahmad, (2004). “Understanding Common Building Defects: The Dilapidation Survey Report”. Majalah Arkitek, First Quarter 2004, Volume 16, Issue 1, pg. 19-21

Bell, D.,(1997). Guide to International Conservation Charters, Technical Conservation, Research and Education Division Historic Scotland, Edinburgh

Caple, C.(2000). Conservation Skills: Judgement, method and decision making, Routledge: New York

Fielden, B.M., (1982). Conservation of Historic Buildings, Butterworth: London

Graham, B. (2002). “Heritage as Knowledge: Capital or Culture”. Urban Studies, Volume 39, Nos 5-6, PG. 1003-1017

Fielden, B.M. and Jokilehto, J. (1993). Guidelines for the Management of World Cultural Heritage Sites, ICCROM: Rom

ICOMOS Australia. (1981). Charter for the Conservation of Places of Cultural Significance (The Burra Charter), Australia ICOMOS Inc, Sydney

Kerajaan Malaysia, (2008), Akta Warisan Kebangsaan 2005 (Akta 645)

NARA Document on Authenticity (1994), NARA Conference on Authenticity, Japan. UNESCO, 1-6 Nov 1994

Siti Norlizaiha Harun , (2011). Authenticity in conservation. www.http// kota-city. Blogspot.com

Siti Norlizaiha Harun , et all (2010). Pemuliharaan Bangunan Bersejarah, Penerbit UPENA, Shah Alam

Siti Norlizaiha Harun, (2005). Amalan Pemuliharaan Bangunan Bersejarah di Malaysia, Tesis Ijazah Doktor Falsafah, Universiti Sains Malaysia

Siti Norlizaiha Harun, (206). “Prinsip dan proses Kerja Pemuliharaan Bangunan Bersejarah di Malaysia”. The Malaysian Surveyor, The Profesional Journal of The Institutions of Surveyor Malaysia, First Quarter 2006, 47-53

United Kingdom Institute of Conservation, (UKIC, 1983). The United Kingdom Guidance for Practice, UKIC, London

INTERPRETASI DAN PERSEMBAHAN TAPAK WARISAN

Pelajar Pengajian Warisan 2011.


Semester ini kuliah pengajian warisan saya amat menekankan dari aspek pengekalan warisan dan bagaimana melariskan warisan. Warisan adalah 'masa lepas' yang dipulihara untuk masa kini dan masa akan datang. Masa lepas mempunyai pelbagai bentuk seperti sejarah bertulis, bangunan, monumen, lanskap, tempat, artifak, bunyi, manusia dan budaya masyarakat.

Apabila warisan berjaya dipulihara, cabaran seterusnya ialah bagaimana melariskan warisan? Adalah sia-sia sekiranya warisan yang telah dipulihara tidak dapat dimanfaatkan untuk nilai yang lebih menguntungkan. Maksud melariskan warisan ialah usaha-usaha untuk memperkenalkan warisan. Aspek yang ingin saya perkenalkan dalam kuliah ini ialah "INTERPRETASI & PERSEMBAHAN" warisan.

Interpretasi bermaksud bahan yang dipersembahkan bagi memeperkenalkan warisan. Bahan interpretasi adalah berbentuk 'factual' iaitu bahan fizikal. Secara mudahnya bahan interpretasi terdiri daripada bahan bantuan (aid) kepada pengunjung/pelancong seperti brosur, peta, buku cenderamata, katelog pameran, papan tanda termasuk poster dan tulisan rujukan.

Persembahan pula bermaksud bagaimana interpretasi warisan dipersembahkan. Bagaimana brosur atau makalah tentang warisan dipersembahkan. Adakah informasinya tepat termasuk reka bentuk grafik bahan. Persembahan interpretasi perlu dirancang dari pintu masuk tapak warisan lagi. Pengunjung dan pelancong sentiasa tidak sabar melawat dan mereka sentiasa ingin memastikan semua tanggapan (expectation) terhadap tapak warisan adalah perkara sebenar atau 'reality'. Persembahan bukan sahaja kreativiti ke atas bahan-bahan yang dipamerkan tetapi termasuklah kreativiti menghidupkan penceritaan warisan. Ini boleh dipersembahkan secara audo visual, oral, malahan boleh dipersembahkan dalam bentuk pementasan lakunan atau tarian.

Interpretasi amat berkaitan dengan keperluan pengekalan warisan. Tanpa interpretasi yang baik, maklumat-maklumat warisan tidak dapat disalurkan kepada pengunjung/pelancongt. Interpretasi amat penting kerana:

1. Meningkatkan keperihatinan masyarakat setempat

2. Menggalakkan kedatangan pelancong ke tapak

3. Nilai penghayatan dan pengalaman di tapak

4. Membina identiti

Matlamat utama sesuatu bahan interpretasi dibuat bukanlah semata–mata untuk penerangan tetapi

untuk merubah tanggapan dan kelakuan atau sikap, memberi motivasi dan dorongan, dan untuk

memastikan pengunjung dapat mengambil informasi sebagai sesuatu yang memberi makna dan

menarik. Persembahan interpretasi mestilah dapat membuat pengunjung lebih sensitif, lebih peka dan

dapat memahami dengan jelas. Interpretasi bukanlah setakat risalah-risalah yang cantik atau papan

tanda yang menarik tetapai ia adalah satu seni berkenaan cerita-cerita masyarakat. Cerita-cerita ini

dikumpulkan dari fakta dan pengalaman. Interpretasi yang baik dapat memberi inspirasi berterusan untuk

meneroka sesebuah kawasan pelancongan. Apabila sesuatu tapak pelancongan telah dimasuki,

sesaorang pelancong secara tidak langsung akan meneruskan perjalanan lawatannya keseluruhan

kawasan tersebut.

Persembahan interpretasi di dalam dan luar bangunan adalah berbeza. Begitu juga interpretasi yang melibatkan kawasan semulajadi atau lanskap. Saya ingin memberi pengalaman lawatan saya ke Gua Niah. Terletak di Miri Sarwak, gua ini mempunyai keunikan dari segi bentuk semulajadi termasuk struktur batuan, tumbuhan dan hidupan, dan yang paling bernilai ialah temuan arkeologi yang membuktikan penempatan awal telah ujud dengan didalam gua.

Interpretasi warisan Gua Niah berjaya menyampai atau memperkenalkan keunikan dan keistimewaan gua. Interpretasi factual seperti papan tanda lawatan berbentuk 'self guided trail' amat membantu pelawat yang datang ke gua. Perjalanan sejauh 4 km amat berbaloi. Interpretasi gua Niah tidak akan berjaya tanpa sokongan kemudahan laluan berturap termasuk anak-anak tangga yang membantu pelawat berjalan dan mendaki dengan lancar.

Seminar Arkeologi dan Gua Niah

26 – 31 Oktober lepas saya berpeluang menghadiri Seminar Borneon Archeology: past, present and future. Seminar ini amat menarik dan berjaya mengunci kaki saya untuk tetap berada didalam bilik seminar. Berbanding beberapa seminar yang pernah saya ikuti, oleh kerana kertas kerja dalam pelbagai perspektif dan bidang menyebabkan peserta sentiasa keluar masuk dewan kerana memilih tajuk kertas kerja. Seminar Borneon archeology ini berjaya mencapai objektif iaitu membentang, menjelas, mengambar dan banyak keberhasilan penyelidikan ditemui. Tahniah kepada penganjur, Jabatan Muzium Sarawak dan semua pembentang kertas kerja.

Penemuan menarik arkeologi di kawasan Kalimantan, Sabah dan Sarawak membuktikan telah ada penempatan awal yang membolehkan perkisahan susur galur tamadun dikaji dan didokumentasi bagi pembinaan ilmu dalam pelbagai bidang. Pembentangan penemuan di Gua Niah dan Gua Kain Hitam termasuk beberapa lokasi di Sabah dan Kalimantan amat mengujakan setiap peserta. Selain arkeologi dan penemuan artifak, ciri-ciri perilaku masyarakat atau etnografi kawasan juga amat menarik seperti adat dan ritual pemotong kepala (headhunting) masyarakat Lun Bawang. Begitu juga imej atau monumen buaya tanah yang mempunyai hubungan spiritual dengan masyarakat tempatan.


Saya begitu kagum dengan usaha-usaha arkeologi yang dilaksanakan oleh para arkeologi di Malaysia, Prof Nik, Dr. Mokhtar dan beberapa orang sahabat, Dr. Ashaari dan Hamid. Minat mendalam mereka dalam arkeologi dapat dikongsi bersama dan membantu saya merungkai perkara-perkara yang amat ingin saya ketahui berkenaan susur galur tamadun dan penempatan di Semenanjung.

Hari terakhir seminar, merupakan hari yang ditunggu seawal pagi oleh semua peserta untuk ke Gua Niah. Perjalanan dari Miri ke Gua Niah mengambil masa hampir 1 jam. Dari pejabat perhutanan dan pengurusan taman, semua peserta memulakan perjalanan berjalan kaki. Menyeberang terlebih dahulu sungai Niah, terkejut juga hanya 5 minit sahaja untuk ke seberang dengan bot. Rupanya masih jauh lagi perjalanan ke Gua Niah....4 km...ini buka berjalan lagi tapi ekspedisi yang mengujakan setiap peserta.

Pada mulanya saya membayangkan perjalanan yang penuh pendakian, selut, cerun dan bermacam keadaan meredah hutan, namun sebaliknya pihak pengurusan taman Niah telah menyediakan laluan perjalanan atau trek berpelantar yang sempurna....perjalanan yang penuh semangant akhirnya saya kalah juga dengan keletihan otot-otot badan yang sudah lama tidak bersenam. Berhenti di hentian pertama di Lobang Kuala (West Mouth) semua peserta nampak tercungap, baru 2 km berjalan...sebenarnya hampir separuh perjalanan kami mendaki tangga, sebab tu semput.

....berjalan lagi 1 km..kali ini meredah di dalam kegelapan gua, laluan ini dipanggil Lorong Hangus...sejuk dan menyeramkan, patutlah pihak penganjur meminta setiap peserta membawa lampu suluh. Struktur batu dan tekstur gua begitu mengkagumkan... sukar nak mengamati keadaan sekitar kerana ketika itu saya berharap untuk keluar dari gua dengan segera...

...perjalanan terakhir berhenti di Gua Kain Hitam...lega dapat makan tengahari. Setelah mendengar penerangan jumpaan arkeologi....saya tak sabar nak balik...4 km lagi perjalanan balik...semput betul...kaki hampir kejang masa sampai di muzium.

STRUKTUR RUANG & LANDSKAP RUMAH TRADISONAL KELANTAN

Elemen dan karektor ruang persekitaran rumah tradisional Kelantan

Oleh

Prof Madya Dr. Siti Norlizaiha Harun
UiTM Perak
28 Oktober 2010


"Elemen dan karektor ruang persekitaran rumah tradisional Kelantan" merupakan salah satu kajian asas yang dibiayai oleh UiTM Perak bagi penyelidik muda di universiti. Walaupun berbentuk tinjauan awal bagi mendapatkan satu fenemonena yang membantu kepada pembentukan teori dan menjana kepada penyelidikan yang lebih khusus, penyelidikan ini telah berjaya memperolehi beberapa penemuan yang menarik. Bersama Azira Ibarahim, saya telah membuat ekspedisi masuk kampung atau bahasa mudah merayap ke kampung-kampung di Kelantan.

Amat menarik dan begitu berstruktur sekali morforlogi penempatan kampung-kampung terutamanya di kawasan Lembah Kelantan (Kampung Pulau Gajah, Pantai Dasar Sabak, Kampung Che Latif, Kuala Besar, Kampung Pengkalan Datu, Pantai Senok, Bachok, Kampung Kubang Kemasin, Perupok, Bachok, Kampung Semut Api dan Kampug Badang, Pantai Cahaya Bulan, Kampung Pasir Kota, Kota Bharu ). Perkampungan yang terletak di Lembah Kelantan mempunyai karektor atau ciri-ciri yang hampir sama dari segi morforlogi penempatan, landskap dan seni bina rumah. Penempatan rumah-rumah tradisi adalah bermula di muara sungai iaitu kawasan di antara sungai dan laut. Topografi kawasan ini adalah landai. Kawasan yang hampir dengan laut tanahnya berpasir manakala kawasan yang hampir dengan muara pula kawasannya adalah lembah dan berair. Penempatan di dua kategori topografi ini adalah perkampungan nelayan. Ciri-ciri rumahnya adalah rumah bertiang tinggi memandangkan kawasan ini berlaku pasang surut air. Seni bina rumah-rumah di kampung nelayan tidaklah mewah mungkin bersesuaian dengan taraf sosio ekonomi penduduk yang bekerja sebagai nelayan. Disamping itu, ciri-ciri penempatan yang padat menyebabkan tiada kepentingan atau sukar untuk meragam hias rumah.

Penempatan yang agak jauh dari sungai pula dipanggil perkampungan darat. Topografi kawasan ini juga lembah memandangkan hampir dengan sungai dan tanahnnya adalah tinggi ke arah kawasan berbukit. Kebiasaannya kawasan rendah ini adalah kawasan sawah padi yang dipanggil kawasan baruh. Kawasan yang lebih tinggi pula adalah kawasan dusun dan pokok getah. Ciri-ciri seni bina rumah kawasan darat lebih menarik atau lebih menonjolkan unsur-unsur seni bina rumah Melayu berbanding rumah-rumah di perkampungan nelayan. Rumah-rumah berbumbung panjang, bertiang tinggi, dinding rumah yang agak mewah dengan jenis kayu serta kerawang pada sisi angin dan bukaan tingkap. Rumah-rumah di perkampungan darat mementingkan kawasan peribadi atau sempadan. Hasil daripada kajiselidik di tapak, didapati hampir semua kediaman di perkampungan darat mempunyai ciri-ciri kediaman yang mempunyai halaman. Dengan rumah bersenibina tradisi berserta halaman yang menarik, pengulangan ciri-ciri yang sama pada setiap kediaman telah membentuk satu corak perkampungan tradisional yang mempunyai pemandangan yang indah. Pemandangan ini pula terjalin dengan ciri-ciri lanskap semulajadi seperti petak sawah, dusun buah-buahan, pokok-pokok getah, sungai dan bukit menghasilkan satu panorama perkampungan tradisional yang mempunyai keunikan budaya Melayu khususnya di negeri Kelantan.


Struktur ruang persekitaran rumah Melayu tradisi di perkampungan di Kelantan terbahagi kepada dua bahagian iaitu hadapan dan belakang. Sempadan kiri dan kanan kebiasaannya ruang sempit memanjang ke belakang. Pembahagian ruang yang lebih luas di hadapan dan di belakang berbanding kiri dan kanan kerana bentuk rumah Melayu tradisi adalah lebar dan sebahagian daripada ruang dalaman adalah untuk bilik. Bahagian hadapan rumah dikenali sebagai halaman atau laman. Ia merupakan kawasan ruang terbuka yang tidak dihalangi pandangan daripada jalan utama. Bahagian rumah ibu atau anjung mengadap halaman. Ciri-ciri yang umum yang dapat dilihat pada halaman rumah Melayu ialah halaman tidak berumput, pokok buahan seperti rambutan atau mempelam ditanam di halaman rumah, biasanya hanya sepohon. Terdapat juga pangkin kayu tempat berehat dan perigi.

Bahagian belakang rumah merupakan kawasan aktiviti penghuni dan sebahagiannya merupakan sumber ekonomi keluarga. Kawasan ini dibahagikan kepada beberapa struktur ruang iaitu kawasan kebun, kawasan dusun dan kawasan penternakan. Aturan sempadan untuk kawasan di belakang adalah bebas namun hasil daripada kajiselidik, senario ini adalah sama bagi kediaman-kediaman yang dipilih. Kawasan kebun ialah penanaman sayuran untuk makanan harian seperti kangkung, petola dan cili. Kawasan penternakan pula terdapat kandang lembu, kambing dan reban ayam dan itik. Bilangan haiwan juga sedikit atau seekor dua bagi tujuan belaan atau makanan keluarga. Kawasan dusun kebiasaannya terletak di struktur yang terakhir. Terdapat pelbagai jenis pokok buah-buahan ditanam seperti durian, rambutan, langsat, pisang dan sebagainya.

CORAK PENEMPATAN, SENI BINA DAN RUANG PERSEKITARAN RUMAH MELAYU TRADISI

Corak Penempatan, Seni Bina dan Ruang Persekitaran Rumah Melayu Tradisi

Oleh

Dr. Siti Norlizaiha Harun


2.1 PENGENALAN

Seni bina dan persekitaran amat berkaitan dan mempunyai hubungan dengan masyarakat Melayu tradisi khususnya pembinaan sebuah kediaman. Masyarakat Melayu tradisi membina kediaman melalui pemilihan penempatan yang dapat menyalurkan sumber-sumber untuk menyiap dan melengkapkan rumah yang dibina. Rumah-rumah Melayu tradisi mempunyai keunikan ragam hias seperti ukiran dan struktur pemasangan yang teratur dan mempunyai fungsi tertentu melalui komponen dan elemen rumah. Sama ada ruang dalaman, fasad luar mahu pun persekitaran rumah, kediaman masyarakat Melayu tradisi terbangun sebagai satu kompleks yang lengkap dan harmoni dengan persekitaran dan keseluruhan ciri-ciri penempatan yang dipilih.

Landskap penempatan Melayu tradisi atau lebih dikenali sebagai kampung Melayu boleh dilihat di seluruh Malaysia khususnya di kawasan perkampungan atau kawasan luar bandar. Ciri-ciri seni bina rumah Melayu tradisi berkait dengan bumbung dan tebar layar, tiang tinggi beralas, serambi dan tingkap terbuka serta keunikan ukiran pada dinding rumah. Setiap komposisi rumah Melayu adalah amat harmoni dengan suasana persekitaran dan lokasi penempatan. Bahagian ke 2 penyelidikan ini akan membentangkan faktor-faktor yang mempengaruhi seni bina rumah Melayu tradisi. Perbincangan ini seterusnya akan menjurus pula kepada corak kampung Melayu tradisi dan aspek struktur ruang (spatial) persekitaran rumah Melayu tradisi.

Daripada sorotan penyelidikan terdahulu, didapati aspek struktur ruang (spatial) persekitaran rumah Melayu kurang dibincang atau dikaji kerana ruang lingkup persekitaran sering dikaji dalam konteks makro iaitu pola perkampungan seperti kajian terkini oleh Ahmad Sanusi Hassan dan Ku Azhar Ku Hassan (2001) dalam “Corak Perumahan Tradisional Berkepadatan Tinggi”. Ke dua-dua penyelidik ini telah merumuskan morforlogi penempatan dan membahagikan jenis kampung tradisional. Penyelikan dalam konteks mikro atau ruang yang lebih kecil pula ditulis oleh Lim Juan Yee (1991) dalam “The Malay House: Rediscovering Malaysia’s Indigenous Shelter” telah membincangkan aspek dan ciri-ciri persekitaran rumah Melayu tradisi dari segi elemen yang ada manakala Zainal Keling (2000) telah mengupas dan menstruktur ‘spatial’ persekitaran rumah Melayu dengan lebih lengkap dan dapat memberi pemetaan minda kepada pembaca tentang elemen-elemen persekitaran rumah. Melalui sorotan literatur bahan ilmiah dan penyelidikan terdahulu, di akhir bahagian 2 ini, kriteria elemen yang membentuk corak persekitaran rumah Melayu dan struktur ruang dapat dihasilkan.


2.2 FAKTOR-FAKTOR MEMPENGARUHI SENI BINA RUMAH MELAYU

Rumah merupakan salah satu peralatan budaya yang penting dalam kehidupan sesuatu masyarakat. Rumah Melayu dan pembinaannya menggambarkan satu bentuk budaya bagi orang Melayu yang mendiaminya. Rumah Melayu tradisional adalah sebahagian warisan seni bina orang Melayu yang sangat bernilai dan telah direkabentuk serta dibina sehingga menampakkan betapa mahir dan kreatifnya bangsa Melayu dalam bidang seni bina. Reka bentuk tersebut memaparkan kebijaksanaan dalam penggunaan dan keluasan ruang mengikut keperluan semasa, mengadaptasi cuaca dan penggunaan bahan binaan. Rumah tradisional Melayu melambangkan cara hidup dan sikap terbuka orang Melayu itu sendiri

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi gaya senibina rumah tradisional Melayu di Malaysia. Menurut Abdul Halim Nasir (1995), seni bina rumah melayu dipengaruhi oleh faktor alam persekitaran, ikllim, cara hidup dan nilai. Selain faktor persekitaran, Zulkifli Hanafi (1996) menyatakan senibina rumah Melayu dipengaruhi oleh mutu pertukangan yang baik, penggunaan bahan binaan yang bermutu tinggi dan kepekaan perekabentuk kepada aspek alam persekitaran seperti penerapan sumber iklim dalam rekabentuk, penyesuaian aspek sosial dan spiritual yang digabungkan ke dalam rekabentuk dengan harmoni hingga melahirkan bentuk bangunan yang sungguh menarik.

Menurut Christoper Alexander (1977), seni bina terbaik terhasil atau terjelma hasil daripada sokongan alam sekitar.

“The best architecture arises frm the way the built eypeople in an attempt to have good environment supports allows ‘aliveness’ and is created by ordinary life”
Teori Alexander menyentuh corak atau “pattern” dikemukakan dalam bukunya “Pattern Language”, (1972). “Pattern” atau corak mempunyai bahasa (language) yang tersendiri apabila berhubung dengan seni bina, perancangan bandar dan bangunan khususnya dalam masyarakat tradisional. Masyarakat tradisional dikatakan lebih memahami dan menghasilkan produksi yang menjiwai alam sekitar. Corak boleh diterjemahkan ke dalam elemen fizikal seperti bangunan, tumbuhan, peralatan dan perkakasan tradisonal. Kesemua elemen ini pula bersepadu dengan nilai-nilai tradisi seperti cara hidup, pekerjaan sikap, kepercayaan dan nilai kerohanian. Kesepaduan fizikal dan kerohanian (physically and spiritually) menghasilkan corak atau ‘patern’ seni bina kampung tradisi yang menarik.

Faktor-faktor yang mempungaruhi seni bina rumah Melayu tradisi adalah seperti berikut:

1. Alam sekitar
2. Iklim
3. Cara hidup
4. Nilai
5. Bahan binaan dan kebolehan tukang


2.2.1 Alam Sekitar

Alam sekitar adalah salah satu unsur utama mempengaruhi gaya senibina rumah Melayu. Alam sekitar terdiri daripada sumber-sumber seperti hutan, sungai, gunung, bukit termasuk flora dan fauna yang terdapat dipersekitaran manusia. Melalui alam sekitar orang Melayu melihat tumbuh-tumbuhan dengan ciri-ciri dan sifatnya yang tersendiri; ini menimbulkan kepekaan yang tertib terhadap penggunaan sumber alam dalam pembinaan rumah. Sumber atau bahan yang utama untuk membina rumah masyarakat Melayu tradisi adalah dari kayu begitu juga penutup bumbung atau atap dari daun nipah, ijuk dan rumbia. Bahan-bahan ini diambil dengan perkadaran yang sesuai dengan skala rumah yang dibina.

Pembinaan rumah disepanjang sungai adalah karakter yang menunjukkan hubungan manusia dan alam semulajadi. Sungai merupakan sumber alam dan sumber untuk manusia bagi meneruskan kelangsungan hidup (survival). Sungai merupakan jalan perhubungan, sumber bekalan air dan perairan untuk aktiviti pertanian. Secara umumnya rumah tradisional Melayu menggunakan konsep pembinaan yang sama. Walau bagaimanapun ia kelihatan berbeza antara satu sama lain berpandukan kepada faktor geografi dan keadaan muka bumi. Jika diperhatikan rumah-rumah di pinggiran sungai dan laut mempunyai lantai yang lebih tinggi berbanding rumah yang terletak di tanah lapang. Ini berikutan dengan faktor cuaca di mana pada musim tengkujuh rumah yang berhampiran dengan laut atau sungai akan ditenggelami air sekiranya lantainya tidak dibina lebih tinggi.


2.2.2 Iklim

Iklim merupakan satu lagi elemen yang mempengaruhi bentuk rumah orang melayu. Iklim Malaysia yang panas dan hujan sepanjang tahun menjadi salah satu masalah yang perlu diatasi iaitu dengan membina rumah berlandaskan kepada pemilihan bentuk yang sesuai. Bumbung rumah Melayu tradisi adalah curam dan unjurannya lebar bagi melindungi rumah dari tempias hujan dan sinaran lansung matahari. Badan rumah pula di penuhi dengan bukaan jendela dan kekisi atau ukiran tebuk yang menggalakkan peredaran udara (Ezrin Arbi, 2002). Pembinaan rumah melayu yang agak tinggi memberikan satu ruang di bawah rumah. Kedudukan lantai yang tinggi dapat mengatasi kelembapan tanah disamping mencegah ruang ditenggelami air jika berlaku banjir. Ruang bawah atau kolong yang yang terbuka ini juga membolehkan peredaran udara dibawah lantai (Abdul Halim Nasir dan Wan Hashim Wan Teh, 1997).

Sensitiviti dan kemahiran masyarakat mengadaptasi atau menjanakan idea rumah yang dibina berasaskan iklim atau musim menunjukkan tukang-tukang dahulu bukan sahaja perlu mahir dalam pertukangan rumah tetapi menguasai bidang berkaitan ilmu alam. Ruman bertiang tinggi secara ilmiahnya dapat memberi pengudaraan yang baik dan mencegah rumah tenggelam air ketika musim hujan atau banjir. Lebih menarik, ketika musim kering; ruang dibawah rumah ini boleh dijadikan tempat menyimpan barang. Tinggi ruang bawah ini sekurang-kurangnya paras bahu orang dewasa. Ruang ini juga dijadikan aktiviti tradisi masyarakat seperti melesung dan mengangin padi juga aktiviti permainan seperti bermain congkak.


2.2.3 Cara Hidup

Seni bina rumah Melayu tidak dapat dipisahkan dengan gaya hidup mereka. Agama Islam datang ke Tanah Melayu dan berkembang di Kepulauan Melayu selepas pengaruh Hindu mulai merosot pada abad ke 13 dan abad berikutnya. Kedatangan Islam telah memberi pengaruh besar kepada corak budaya hidup masyarakat pada masa itu. Pengaruh Islam banyak membentuk peradapan dan budaya masyarakat Melayu lebih bersederhana dan bersopan santun. Susunan ruang dan bahagian-bahagian komponen bangunan rumah Melayu banyak disesuaikan dengan kehendak Islam. Beberapa perubahan telah dibuat bagi mewujudkan ruang-ruang yang terpisah untuk kegunaan kaum lelaki dan wanita. (Abdul Halim Nasir dan Wan Hashim Wan Teh, 1997)


2.2.4 Nilai

Pengaruh nilai juga turut mempengaruhi seni rumah tradisional Melayu. Menurut Abdul Halim Nasir dan Wan Hashim Wan Teh (1997) terdapat tiga jenis nilai yang dikaitkan iaitu nilai kerohanian, estetika dan etika. Nilai-nilai ini mempengaruhi sikap dan pemikiran orang-orang Melayu kerana pada masa itu orang Melayu lebih dipengaruhi oleh sikap menghargai hidup kerohanian yang berlandaskan nilai akhlak dan budi. Menurut Abdullah Mohamed (1985) rumah Melayu adalah peninggalan pusaka nenek moyang yang berharga yang mempunyai nilainya yang tersirat. Abdullah Mohamed dalam kajiannya cuba menterjemahkan elemen dan komposisi termasuk motif-motif ukiran rumah Melayu dengan prinsip dan kerohanian Islam. Sekiranya masjid melambangkan alam besar maka rumah tempat kediaman pula, dalam kebudayaan Melayu adalah melambangkan alam kecil atau manusia. Rumah disifatkan sebagai tubuh badan manusia yang mempunyai kaki, badan dan kepala, masing-masing mempunyai fungsi tersendiri.

Nilai dalam budaya Melayu juga bermaksud peraturan yang tersirat. Setiap bentuk dan binaan mempunyai sebab dan maksud. Sebagai contoh, pembinaan rumah Melayu berpintu rendah bertujuan supaya setiap orang yang memasuki rumah akan menundukkan kepala bagi mengelakkannya terhantuk. Ia menjadi lambang kepada adab bersopan santun di samping sebagai tanda menghormati tuan rumah (Zarinah Sarifan, 2000). Nilai dalam seni bina rumah Melayu juga dapat dilihat dari aspek estetika. Ungkapan cantik dan unik rumah Melayu merupakan unsur estetika yang dapat dilihat pada pola ukiran yang pelbagai motif pada elemen pintu, tingkap, dinding termasuk kekisi juga motif anyaman kelarai pada rumah berdinding tepas.


2.2.5 Bahan Binaan dan Kebolehan Pertukangan

Senibina rumah Melayu dapat dilihat dengan teknologi binaan yang ringkas dan mudah menggunakan bahan-bahan dari alam semulajadi yang diperolehi dari hutan. Rumah Melayu boleh dilihat dengan ciri binaan dan bahan binaan seperti daun nipah, ijuk, rumbia dan bertam untuk atap atau bumbung. Kayu digunakan untuk struktur utama seperti tiang, alang, rasuk, lantai dan dinding. Lapik tiang pula diperbuat daripada batu. Rumah Melayu juga jarang menggunakan paku besi biasanya hanya dipasak dengan kayu. Pembinaan bangunan menggunakan bahan utama seperti kayu telah melahirkan pelbagai bentuk bangunan yang unik di rantau ini. Kehalusan seni tukang-tukang Melayu membina rumah tinggi nilainya dan masih lagi dipertahan sehingga hari ini (Zulkifli Hanafi, 1996).


2.3 SENIBINA RUMAH MELAYU TRADISI

Rumah Melayu tradisi adalah warisan budaya orang Melayu. Seni bina rumah Melayu tradisi sebagaimana dibincang, amat dipengaruhi oleh faktor alam sekitar dan nilai-nilai agaman dan budaya masyarakat Melayu tradisi. Komponen rumah Melayu tradisi terdiri daripada rumah ibu, rumah tengah dan rumah dapur. Pembahagian ini berdasarkan penggunaan dan kedudukan. Ia boleh diklasifikasikan kepada bahagian formal, aktif dan pasif. Bahagian formal terletak dibahagian hadapan rumah dan digunakan sebagai tempat menerima tetamu. Bahagian tengah ialah bahagian pasif iaitu ruang utama rumah untuk penghuni beristirehat. Ruang aktif terletak di bahagian belakang. Ruang aktif ialah bahagian dapur dan dijadikan tempat aktiviti harian seperti memasak dan tugas harian keluarga.

Salah satu ciri utama senibina rumah Melayu tradisi ialah bentuk bumbung. Jenis bumbung yang berbeza dapat menjelaskan jenis rumah Melayu tradisi. Terdapat dua jenis bentuk bumbung iaitu Rumah Bumbung Panjang dan Rumah Bumbung Limas. Kedua-dua buah rumah ini merupakan rumah utama dalam tradisi pembinaan rumah orang Melayu. Rumah bumbung panjang merupakan ciri-ciri seni bina awal di Tanah Melayu, sehinggalah perkembangan dan pengaruh daripada penjajah menimbulkan pula idea dan citarasa bumbung yang lebih menarik dan mewah binaannya iaitu bumbung Limas atau dikenali juga sebagai Rumah Limas Potong Perak.

Rumah-rumah Melayu tradisi di Kelantan mempunyai ciri-ciri dan bentuk bumbung panjang. Rumah ini mempunyai beberapa ciri yang jelas: rumah bertiang, berpanggung dan bertangga, bumbungnya curam dan tinggi serta mempunyai perabung yang panjang. Tingkapnya adalah tingkap labuh, dindingnya adalah dinding kembung dan kadangkala penuh dengan ukiran. Rumah asas kebiasaannya terdapat hanya sebuah bilik dan kedudukan tiangnya sebaris dengan tiang panjang yang berfungsi untuk menongkat bumbung induk rumah, manakala tiang serambi berfungsi untuk menongkat bumbung serambi dan bumbung kelek anak.


Rumah bumbung limas pula mempunyai beberapa ciri. Ia terbahagi kepada anjung, tangga bilik, ruang tamu, ruang makan, bilik air dan dapur. Rumah bentuk ini mempunyai dua tingkat berasingan iaitu bahagian atas dan bawah. Tingkat bawah dibina daripada simen manakala bahagian atas daripada kayu dan bilik lebih daripada satu.


Rumah Melayu tradisi biasanya berorientasi menghadap tanah suci Mekah iaitu arah timur barat. Kedudukan bukan sahaja bertujuan keagamaan tetapi juga meminimakan kawasan yang terdedah kepada pancaran matahari. Rumah tradisional Melayu tidak mempunyai rekaletak yang disusunatur. Ianya didirikan secara bertaburan. Ini memudahkan pergerakan angin yang menyumbang kepada pengudaraan yang baik didalam dan luar rumah (Syazwani Ahmad, 2007). Susunatur rumah Melayu yang tidak formal ini menghasilkan satu pola atau corak penempatan kampung Melayu tradisi yang menarik.


2.4 CORAK PERKAMPUNGAN MELAYU TRADISI

Pengaruh dan seni bina rumah Melayu sememangnya dipengaruhi oleh alam sekitar dan cara hidup masyarakat Melayu. Idea dan gagasan masyarakat setempat untuk merancang dan membina rumah bermula dari tapak yang dipilih untuk membina rumah. Pertambahan bilangan rumah membentuk jajaran dan kelompok perumahan disebut sebagai kampung. Petempatan Melayu atau lebih dikenali sebagai kampung boleh dilihat diseluruh luar bandar Malaysia. Perkampungan Melayu tradisi yang masih wujud kini adalah terbina dalam pelbagai bentuk bergantung kepada faktor sejarah. Faktor sejarah berkaitan dengan permulaan sesabuah petempatan dibina, sama ada disebabkan penghijrahan kerana sumber bekalan, kesan peperangan atau pun penerokaan penempatan baru.


2.4.1 Corak Penempatan

Kebanyakan penempatan tradisional terletak di sekitar aliran sungai yang mempunyai bentuk topografi berpaya. Maka tidak hairanlah apabila kita dapati kebanyakan penduduk tempatan menjalankan aktiviti penanaman padi dan berkecimpung dalam bidang perikanan sebagai sosio ekonomi utama kerana ia disesuaikan kepada reka bentuk topografi sedia ada. Disamping itu, penempatan di kawasan tanah berpaya banyak mempengaruhi sistem reka bentuk rumah tradisional yang mempunyai ciri-ciri penyesuaian terhadap aras tanah yang lembap, iklim tropika dan masalah banjir.

Hasil kajian Ahmad Sanusi Hassan dan Ku Azhar Ku Hassan (2001), corak penempatan kampung tradisi di Malaysia boleh dibahagikan kepada 3 corak penempatan iaitu kampung darat, kampung air dan kampung gabungan. Corak penempatan kampung darat dan kampung air terbentuk berasaskan ciri topografi muara dan tebing sungai. Kampung yang mulanya berjajar di tebing sungai kemudian berarah ke daratan dipanggil kampung darat manakala kampung yang bermula juga ditebing sungai, kemudian membina rumah bertiang tinggi menghala ke air di kenali sebagai kampung air. Kegiatan sosio ekonomi masyarakat kawasan perkampungan ini adalah sebagai nelayan. Salah satu sebab penempatan yang dibina berhampiran air atau diatas air kerana ciri-ciri fizikal dasar muara yang lebih dalam dapat membantu sampan-sampan nelayan yang bersaiz besar mendarat dengan hampir di pengakalan atau jeti.


Corak penempatan kampung air bukan sahaja dipengaruhi oleh faktor topografi tanah dasar muara sungai serta pasang surut air, ia juga dipengaruhi oleh perkembangan inovasi tukang Melayu. Dengan kebolehan tukang membina jeti yang lebih kukuh lama kelamaan masyarakat membina rumah diatas jeti atau pelantar bertiang tinggi dan kukuh bagi menampung rumah. Kawasan penempatan ini dikenali sebagai kampung air. Setiap rumah di kampung air juga mempunyai titi yang bersambungan diantara rumah. Corak kampung gabungan pula adalah gabungan 2 morfologi bentuk kampung; darat dan air yang mana kadangkala sukar ditentukan coraknya kerana kediaman terdapat di atas air dan berkelompok meluas ke arah darat.


Kampung terdiri daripada beberapa bilangan rumah tradisi Melayu. Kebiasaannya, susunan rumah-rumah adalah secara berkelompok. Seringkali sekeping tanah milik sendiri atau anggota keluarga. Saiz tanah yang agak luas turut menjadi kediaman beberapa kelompok keluarga yang bersaudara atau mempunyai pertalian keluarga. Susunatur rumah kampung tidak mempunyai sempadan yang luas. Susunan adalah secara bebas (informal) dan lebih banyak ruang terbuka wujud seolah-olah dirancang bagi memastikan tiada privasi antara sempadan tanah. Ruang-ruang ini bolehlah dianggap atau menjadi ruang komuniti bagi aktiviti penduduk seperti gotong royong, kenduri-kendara, acara kebudayaan dan sukan tradisi.


Karektor dan identiti perkampungan Melayu tradisi telah lama digambar dan dirakamkan oleh penjajah yang datang ke Tanah Melayu. Pandangan ke atas kampung tradisi dan persekitarannya telah dihuraikan oleh Moorhead (1957) yang berbunyi:

“ Di sana, di tepi sungai, terdapat sekumpulan rumah-rumah daripada buluh atau jenis-jenis kayu lainnya; tiap-tiap rumah ditunjang dengan tiang-tiang sehingga tidak tercapai oleh banjir atau binatang-binatang liar. Ketika membina rumah-rumah yang demikian itu orang-orang peribumi mungkin telah mendapat ilham dari bentuk pokok-pokok bakau yang banyak tumbuh di sepanjang sungai itu. Pokok-pokok bakau menjulang tegak ke atas dari akar-akar peranca yang terbenam di dalam sungai sehingga dahan-dahannya nampak seolah-olah terapung di atas permukaan air. Tiap-tiap rumah yang berbumbung daun atap itu mempunyai kebun dan dikelilingi oleh pohon-pohon, dan seluruh kampung itu dilingkari oleh pagar kasar dengan pintu gerbang yang bersahaja….” (dalam Ezrin Arbi, 1986)

Keunikan karektor kampung ini telah melahirkan perlambangan atau dailek yang dikhususkan kepada elemen fizikal di kampung. Misalnya kawasan yang hampir dengan sawah padi disebut “baruh”. Kawasan ini merupakan kawasan persekitaran rendah yang menghala ke sungai atau tali air. Boleh dikatakan keseluruhan landskap kampung Melayu terdiri daripada kepingan sawah dan perumahan yang berjalinan dengan kawasan paya atau sungai yang menganjur ke kawasan dataran yang lebih tinggi. Kawasan yang lebih tinggi dikenali sebagai “darat”. Kawasan ini agak berbukit dan kebiasaannya terdapat dusun buah-buahan dan pokok-pokok getah.


Kawasan perkampungan juga boleh dibahagikan kepada arah penempatan iaitu “hilir” dan “hulu” mengikut aliran sungai (Zainal Kling, 2000). Titik penentu kawsan hilir dan hulu ialah sebuah institusi atau bangunan penting dalam kampung seperti masjid atau kediaman ketua kampung atau penghulu. Melalui pembahagian ini, Zainal Kling (2000) merumuskan setiap penghuni kampung tahu letak kediamannya, sama ada hilir atau hulu. Kawasan yang jauh ke hulu pula dipanggil “dalam” atau “solok”. Pembahagian ini juga berbeza perlambangan dan daileknya mengikut negeri namun mempunyai maksud yang sama seperti di pantai timur, pembahagian dua kawasan kampung disebut “alik jatuh” dan “alik naik” yang bermaksud arah matahari terbit dan tenggelam atau timur dan barat.


Struktur ruang (spatial) perkampungan Melayu tradisi adalah terbentuk secara organik mengikut bentuk sungai. Rumah-rumah dibina secara berjajar dengan bahagian serambi mengadap sungai. Terdapat lapisan kawasan perkampungan dengan rumah-rumah dibina secara kelompok dan tersebar secara individu ke arah kawasan yang lebih jauh atau hujung kampung. Selain sawah padi, landskap yang mewarnai perkampungan Melayu tradisi ialah pokok kelapa. Hampir di setiap kawasan rumah ditanam dengan pokok kelapa. Pokok kelapa mempunyai banyak kegunaan kepada masyarakat Melayu. Ia bukan sahaja sebagai bahan makanan tetapi pokok ini dapat menjadi penapis atau peneduh daripada terik matahari. Secara tradisinya pokok kelapa ditanam seusia dengan rumah dibina dan setiap pokok ditanam apabila ada kelahiran anak baru.

Selain pokok-pokok kelapa, kawasan padang atau rumput luas merupakan lanskap atau panorama yang biasa terdapat. Kawasan padang ini merupakan kawasan ragut untuk lembu dan kambing. Kawasan yang lebih rendah dan berair pula terdapat pokok-pokok nipah. Kawasan ini juga dikenali sebagai kawasan lembah, dan biasa dilihat kerbau berkubang di kawsan ini.


2.5 STRUKTUR RUANG PERSEKITARAN RUMAH MELAYU TRADISI

Persekitaran rumah Melayu tradisi bermaksud ruang-ruang dan aktiviti yang terdapat disekitar rumah. Corak dan ciri-ciri susunatur ruang persekitaran rumah Melayu diperincikan oleh Zainal Kling (2000), terbahagi kepada:

1. Ruang Hadapan
2. Ruang Belakang


2.5.1 Hadapan Rumah

Di hadapan tapak rumah terdapat kawasan lapang yang dikenali sebagai ‘halaman’. Biasanya halaman adalah bersih dan tidak berumput, sentiasa kemas dan bersih dari sampah sarap. Pinggir kawasan halaman biasanya dihiasi cantik dengan tanaman bunga yang beraneka termasuk melur, bunga raya, kekwa, keembung, tahi ayam, balung ayam, kertas, atau kerak nasi. Disudut yang terdapat tanaman pokok besar sering ditanam bunga kesidang yang wangi dan menjalar tinggi melilit pohon tumpangannya itu. Sering juga terdapat pohon bunga tinggi seperti kenanga dan tanjung.

2.5.2 Belakang Rumah

Di bahagian belakang tapak rumah Melayu sering terdapat kebun sayur-sayuran untuk kegunaan sendiri termasuk ubi kayu, keladi, keledek, pisang, cekur manis, labu, peria, petola dan terung. Di belakang kawasan kebun terdapat kawasan tempat membuang sampah, kawasan bakaran dan juga kawsan kandang haiwan ternakan seperti kambing, lembu dan kerbau. Reban ayam dan itik juga terletak di belakang dan hampir dengan rumah. Berhampiran kawasan kandang haiwan biasanya ditanam pokok buah-buahan seperti durian, langsat, manggis, rambutan, ciku dan kelapa. Pokok-pokok ini juga biasanya ditanam diakhir atau penghujung kawasan rumah bagi menandakan sempadan kawasan.


Landskap atau elemen yang sering dapat dilihat dipersekitaran rumah Melayu digambarkan oleh Lim, J.Y., rumah Melayu mempunyai halaman atau laman dihadapan rumah. Laman ini tidak berumput dan sekelilingnya ditanam dengan pokok-pokok bunga yang turut berfungsi sebagai sempadan rumah. Kawasan halaman rumah merupakan kawasan untuk aktiviti sosial seperti perjumpaan ahli keluarga dan jiran, kenduri, tempat bermain kanak-kanak dan dijadikan juga tempat menjemur atau menyalai buah-buahan seperti seperti pinang, kelapa dan asam keping. Disekeliling rumah terutamanya dibahagian belakang berhampiran dapur ditanam pokok-pokok kelapa yang mempunyai pelbagai kegunaan. Dibahagian belakang rumah juga terdapat tandas dan tempat mandi. Bekalan air dikampung menggunakan air dari perigi atau telaga. Perigi digunakan secara peribadi untuk sebuah kediaman juga terdapat juga perigi yang dikongsi bersama beberapa rumah yang kebiasaannya mempunyai pertalian keluarga.

Konsep perkongsian dan kerjasama merupaka prinsip asas dalam budaya Melayu. Tidak mementingkan sempadan peribadi di kawasan luar turut memberi pengaruh ke atas reka bentuk rumah Melayu. Walaupun dari segi struktur persekitaran rumah terdapat unsur-unsur sempadan seperti pokok buah-buahan dan pokok-pokok bunga namun sempadan ini dianggap sebagai sempadan tersirat berbanding pada masa kini, rumah-rumah bersenibina moden sempadan rumah dizahirkan dengan membina pagar batu atau konkrit disekeliling rumah.


2.6 RUMUSAN

Corak penempatan rumah Melayu tradisi adalah bermula dipesisiran sungai. Faktor keperluan sumber air merupakan penyumbang besar kepada pemilihan dan pembinaan rumah. Rumah-rumah di bina berhampiran tebing dan apabila semakin padat ia akan berkembang ke arah darat. Walaupun sungai semakin jauh, namun sumber air baru dapat diterokai dengan membina alur atau taliair bagi mengairi pertanian. Masyarakat Melayu tradisi juga menggali telaga sebagai bekalan sumber air.

Corak dan morforlogi yang bermula di pesisir sungai dan mengarah ke darat telah mempengaruhi bentuk dan seni bina rumah Melayu tradisi. Rumah-rumah yang hampir dengan sungai kebiasaannya bertiang tinggi kerana faktor pasang-surut air sungai. Rumah-rumah juga mengadap ke sungai dan berkedudukan padat kerana tiada ruang-ruang interaksi seperti di daratan. Ruang interaksi ialah laluan titi yang bersambung antara rumah menuju ke pengkalan. Pembinaan rumah bertiang tinggi yang kukuh dan pengkalan pendaratan sampan nelayan yang lebih baik telah mewujudkan kelompok rumah-rumah yang dipanggil rumah atas air. Kebiasaanya aktiviti sosio ekonomi di penempatan seperti ini adalah nelayan. Penempatan ini juga dipanggil kampung nelayan.

Corak penempatan kampung darat pula ialah morforlogi yang menganjur dari tebing sungai. Kawasan tebing sungai yang subur dijadikan kawasan pertanian. Rumah-rumah pula dibina di kawasan yang lebih tinggi atau dipanggil baruh atau darat. Kawasan baruh yang lebih rendah dan terdapat sumber air seperti alur atau sumur, tanahnya dijadikan petak sawah dan padang ragut haiwan ternakan seperti lembu dan kerbau. Rumah-rumah di kawasan darat lebih berstuktur kerana kawasannya lebih luas. Ciri-ciri kampung juga lebih menarik dari segi corak penempatan yang terjalin antara rumah, tanah pertanian dan lanskap semulajadi.

Struktur ruang persekitaran juga lebih teratur dengan rumah berhalaman, terdapat elemen seperti pokok bunga dan buahan yang seolah-olah ditanam dengan maksud yang dapat menterjemahkan budaya masyarakat Melayu seperti ini lah sempadan rumah ini. Elemen lain seperti telaga, pangkin, wakaf, reban, kadang dan dusun buah-buahan merupakan karektor yang selalu dapat dilihat di persekitaran rumah Melayu tradisi.

RUJUKAN

Abdul Halim Nasir, Wan Hashim Wan Teh. (1996). The Traditional Malay House. Shah Alam: Penerbit Fajar Bakti Sdn. Bhd.
Abdul Halim Nasir, Wan Hashim Wan Teh. (1997). Warisan Seni Bina Melayu. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.
Abdullah Mohamed. (1985). Senibina Islam, Aplikasi di Malaysia. In Nik Mohd Nik Salleh, Warisan Kelantan IV (p. 31). Kota Bharu: Perbadanan Muzium Negeri Kelantan.
Ahmad Sanusi Hassan and Ku Azhar Ku Hassan. (2001). Corak Perumahan Tradisional Berkepadatan Tinggi. Pulau Pinang: USM.
Brand, S. (1994). How Building Learn. USA: Penguin Books.
Chen Voon Fee, ed. (1998). The Encyclopedia of Malaysia. Singapore: Archipelago Press.
Ezrin Arbi. (1986). Petempatan serta Bandar-bandar Awal di Tanah Semenanjung. Skudai: UTM.
Ezrin Arbi. (2002). Sejarah Perkembangan Senibina Di Malaysia. Jabatan Muzium Malaysia.
Farish A. Noor, Eddin Khoo. (2003). Spirit of Wood. The Art of Malay Woodcarving. Singapore: Periplus.
Gurupiah Mursib, Ra'alah Mohamad. (1998). The Basic Malay House. In C. V. Fee, The Encyclopedia of Malaysia Architecture (p. 20). Singapore: Archipelago Press.
Kusnaka Adimirja, Purnama Salura. (2004). Arsitektur Dalam Bingkai Kebudayaan. Bandung: Foris Publishing.
Lim Jee Yuan. (1991). The Malay House: Rediscovering Malaysia's Indigenous Shelter System. Pulau Pinang: Institut Masyarakat.
Mohamad Tajudin Mohamad Rasdi. (2005). The Architectural Heritage of the Malay World. The Traditional Houses. Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.
Mohd Taib Osman, A. Aziz Deraman, ed. (2000). Tamadun Islam di Malaysia. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman, ed. (2008). Kebudayaan, Kesenian & Peradaban Alam Melayu. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.
Nik Mohamed Nik Mohd Salleh, ed. (1985). Warisan Kelantan IV. Kota Bharu: Perbadanan Muzium Negeri Kelantan.
Othman Mohd Yatim, Abdul Halim Nasir. (2000). Seni Bina Melayu Islam: Pengaruh Agama dalam Alam Bina. In A. A. Mohd Taib Osman, Tamadun Islam di Malaysia (p. 339). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Phu'o'ng, D. Q. (2008). Village Architecture in Hanoi: Patterns and Changes. Hanoi: Science and Technics Publishing House.
Quirk, B. (1998). The Malay Houses of the Peninsular east coast. In C. V. Fee, The Encyclopedia of Malaysia (p. 26). Singapore: Archipelago Press.
Roselan Abd Malek, Azmi Yusoff. Kelantan Darul Naim. Petaling Jaya: Penerbit Prisma Sdn. Bhd.
Syazwani Ahmad. (2007). Penerapan Unsur-unsur Rekabentuk Rumah Tradisional Melayu dalam Pembangunan Perumahan di Bandar. Prosiding Seminar Rupa Bandar (pp. 173-184). Perak: UiTM.
Syed Ahmad Jamal. (1992). Rupa dan Jiwa. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Wan Hashimah Wan ismail. (2005). Houses In Malaysia: Fusion of The Esat and the West. Skudai: Universiti Teknologi Malaysia.
Wan Ramli Wan Daud. (2000). Teknologi Melayu: Melayani Ragam Hidup Sepanjang Zaman. In A. A. Mohd Taib Osman, Tamadun Islam di Malaysia (p. 247). Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Zainudin Awang. (2010). Research Methodologys for Business and Social Sciences. Shah Alam: UPENA.
Zarinah Hj. Sarifan. (2000, Januari - Mac). Senibina Traditional Malaysia. Jabatan Muzium dan Antikuiti. Newsletter of the Department of Muzium and Antiquities , p. 10.
Zulkifli Hanafi. (1997). Aspek Spiritual dan Hubungannya Dengan Konsep Ruang Rumah Tradisional Melayu. UiTM.
Zulkifli Hanafi. (1996). Pembinaan Bangunan Tradisional Melayu. Pulau Pinang: Amber Solara Publication.